Rysowanie jako tworzenie pojęciowej reprezentacji świata, [w:] A. Twardowski (red.), Wspomaganie dzieci z genetycznymi uwarunkowanymi wadami rozwoju i ich rodzin, PTP, Poznań 2006, s.179], ale i jako proces konstrukcji znaku dla klasy oraz budowania sytemu pojęciowej reprezentacji świata. Album: Piosenki zdrowych dzieciArtysta: Mała Orkiestra Dni Naszych Tytuł: Piosenka o Prawach DzieckaPremiera: 2015-09-01Kup album:Empik: http://www.empik.com Przeglądaj dostępne zdjęcia i obrazy (2 935 205) dla słowa kluczowego anatomia człowieka lub rozpocznij nowe wyszukiwanie, aby znaleźć więcej zbiorów zdjęć i obrazów. Sortuj według:: Najpopularniejsze Rysując brzuszek, pociągnij lekko wygiętą kreskę od głowy zwierzaka w dół, aż do tylnej łapki. Na linii brzuszka zrób przerwę na miejsce dla przednich łapek. Jak narysować zająca dla dziecka – krok 3 Dorysuj oczy zająca, nosek i buźkę. Jak się rysuje zająca – krok 4 Pokoloruj zająca – nasz jest klasycznym szaraczkiem! Kolorowanki dla dzieci SpongeBob i Gacuś from dzieci.epapa.pl 284k members in the polska community. Czasem trudno doszukać się ścieżki po tym jak spadlo troche liści ale jak ktoś niedawno nią jechał to naprawde przyjemnie się śmiga. Powodem jest fakt taki, że dzieci są bardziej skoncentrowane na rysowaniu bezpośrednich cech rzeczywistości, niż jej artystycznego, niewymiernego piękna. Poszczególne etapy, przez jakie przechodzą dziecięce rysunki są następujące: przypadkowy realizm. nieudany realizm. realizm intelektualny. realizm wizualny. Nauka rysunku za darmo. Zobacz krok po kroku jak narysować filiżankę oraz winogrono z gruszką. Te dwa zadania to dopiero początek. Możesz je powtarzać wiele razy, eksperymentując z techniką, formatem i czasem trwania ćwiczenia. Nie zapomnij podzielić się z nami efektem nauki rysunku na fb! rozpocznij lekcję rysunku. Dzieci zwykle rozpoczynają swoją przygodę z kredkami od rysowania mamy lub taty, choć początkowo trudno ich na nich rozpoznać. Dopiero w późniejszych latach uczą się jak to zrobić poprawnie, jednak w przypadku dzieci dużo ważniejsze są spontaniczne rysunki niż dokładne i szczegółowe rysunki człowieka czy przedmiotu. Oczywiście nie każdy człowiek, mebel czy budynek zbudowany jest w sposób idealny. Nie każdy owoc czy drzewo rosną perfekcyjnie, wpisując się w reguły złotego podziału. Jednak warto mieć na uwadze, że pewne proporcje ma, jak już wspomniałam, każdy ożywiony czy nieożywiony element otaczającego nas świata. Darmowa Kolorowanka Pies Człowiek Śmieszny do Druku. Arkusz, obraz i rysunek. Dla chłopców i dziewcząt, nastolatków i małych dzieci, przedszkolaków i seniorów. Trudne i zaawansowane lub proste i łatwe. Możesz go wydrukować tutaj! xtNzFi. Zobacz więcej! Napisz do mnie! Idealne miejsce dla ilustracji dziecięcej to… Krótko mówiąc tam gdzie dzieci tam i ilustracja. Najpowszechniejszym miejscem są książki. Ilustracja książkowa pomaga w zrozumieniu treści, zanim dzieci nauczą się czytać. A kiedy zostają z książką same nic nie stoi na przeszkodzie by wymyślić historię samemu. Wydrukowany, nieruchomy obraz, który mogą potrzymać w rączkach, przybliżyć, oddalić, obrócić do góry nogami szybko się nie znudzi. Tak samo ilustracje można zawiesić w pokoju dla dziecka jako plakaty na ścianach. Będzie to fajną dekoracją i może akurat zachęci malucha do wieszania swoich dzieł w ramkach zamiast malowania ich bezpośrednio na ścianie… Ilustracja jest nieodłącznym elementem w odzieży dziecięcej, akcesoriach, w wystroju przedszkoli, bibliotek, szkół, żłobków. Ilustracja w gabinecie lekarskim może doda otuchy małemu pacjentowi, a może wytłumaczy skąd się bierze katarek? Czy ilustracja dziecięca jest tylko dla dzieci? Gdybym nie tworzyła dla siebie, byłoby to sztuczne i naciągane. A ilustracja dziecięca to coś w czym naprawdę się odnajduję. Moje rysunki nie biorą się znikąd. Różne sytuacje życiowe prowokują mnie do tworzenia. Nie są to przecież sytuacje świata dzieci a świata dwudziestotrzyletniej kobiety. Po prostu wszystko łatwiej mi przełożyć na dziecięcy język, wychodzi to ode mnie zupełnie naturalnie. Myślę, że my, dorośli też potrzebujemy czasem otoczki delikatności, beztroski i komfortu. Kilka cech ilustracji dziecięcej moim okiem. Na pozór ilustracja dla dzieci może kojarzyć się nam z naiwnością, karykaturą i przerysowaniem czy po prostu ładnymi obrazkami, w których malutki rozumek dziecka nie musi się nad niczym wysilać. W rzeczywistości są to właściwie naczelne antyprzykłady dobrej ilustracji dziecięcej. Dbając o rozwój malucha trzeba go i jego niemały rozumek potraktować trochę ważną cechą jest właśnie niedosłowność. Wyraża się ona w braku realistycznego odwzorowania rzeczywistości. Uproszczony do sedna sprawy świat przedstawiony na ilustracji daje wyobraźni dziecka większe pole interpretacji. Dzieci uwielbiają zadawać pytania, nawet wydające się nam bezsensowne. Dzięki tej wrodzonej ciekawości uczą się najwięcej i najszybciej. Ilustracja dziecięca powinna być pretekstem do zadawania coraz to bardziej wymyślnych pytań i wspólnego poszukiwania na nie różnych odpowiedzi. Rozwija to zdolność nieszablonowego myślenia co wydaje mi się skutkuje później w kreatywnym radzeniu sobie z poważniejszymi sprawą jest język plastyczny, jeśli mogę to tak nazwać. Kiedy chcemy przekazać coś skomplikowanego biznesmenom użyjmy wykresów, słupków i liczb, kiedy chcemy przekazać coś dzieciom użyjmy kredek, kolorowych papierów i plakatówek. Mówmy do dzieci tym co jest im bliskie i znajome. Z ciągłym zainteresowaniem przyglądam się zawsze dziecięcej twórczości, głównie swojej własnej, którą szczęśliwie przechowałam do dziś w pudełku po butach. Niesamowita jest swoboda tych prac, brak odpowiedzialności za poprawną perspektywę, prawa fizyki, anatomię. To wszystko nie jest ważne, ale sam sens, przekaz, który da się z nich odczytać. Ja jako ilustratorka dziecięca inspiruję się tym jak dzieci postrzegają świat, ale zawsze staram się być krok lub trzy przed nimi, korzystając z własnego dla dzieci jest kolorowa, wesoła i bajkowa. Gdzie tam… Może taka być, ale nie musi. Jej forma powinna być owszem przyjemna, delikatna w odbiorze, ale nie można całkiem unikać trudnych tematów. Dzięki łagodnej ilustracji można tłumaczyć dzieciom różne emocje, może kiedy będzie im smutno utożsamią się ze smutnym bohaterem rysunku. Zaczną budzić w sobie empatię i zrozumienie wobec innych. Czy ilustracja dziecięca jest tylko dla dzieci? Tak jak sama nazwa wskazuje, jest to po prostu ilustracja dla dzieci. Obejmuje ona wszelkiego rodzaju rysunki, ilustracje przeznaczone do odbioru przez dzieci. Zwykle są to bardzo proste rysunki, niezbyt zawiłe, często też zabawne, a nawet karykaturalne. Takie rysunki mają za zadanie zwrócić na sobie pełną uwagę dziecka i jak najbardziej wzbudzić jego zainteresowanie. Bardzo często również ilustracja dziecięca ma charakter czysto edukacyjny, czyli jej główną funkcją jest nauczanie młodego odbiorcy, jakim jest dziecko. Z pomocą ilustracji możemy przecież przekazać dziecku cokolwiek tylko zechcemy, na przykład przedstawić cyferki, literki czy też nawet różnego rodzaju problemy. Idąc do biblioteki czy księgarni, na wielu półkach znajdziemy całe ilustrowane książki dla dzieci tłumaczące właśnie jakieś problemy, czy to natury rodzinnej, społecznej czy nawet więcej Formularz kontaktowy Trochę historii… Rysunki dziecięce stały się przedmiotem zainteresowania psychologów już pod koniec XIX wieku. Jako prekursorską uznaje się pracę E. Cook’a dotyczącą stadiów rozwojowych, dających się zaobserwować w twórczości plastycznej dzieci. Jednak za przełomowy – dla rozwoju tej gałęzi nauki – uznaje się rok 1907, kiedy Francuz, E. Claparede zaczął badać związki pomiędzy rysunkami dzieci a ich osiągnięciami szkolnymi. Od tego momentu, coraz mocniej utrwalało się przekonanie, że rysunki najmłodszych stanowią coś więcej niż tylko urocze, dziecięce prace plastyczne, ale mogą być także wskaźnikami zdolności poznawczych, przeżyć emocjonalnych czy cech osobowości. Rysunek jako test zdolności Ma swój początek w poszukiwaniach przez naukowców sposobu na badanie inteligencji małych dzieci, stworzenia testu, łatwego w zrozumieniu dla grupy wiekowej 4-10 lat. W 1926 roku, F. Goodenough, uczona z Uniwersytetu w Minessocie, zebrała ponad 4000 rysunków dzieci w różnym wieku i wybrała z nich w sposób losowy po 10 odpowiadających każdej kategorii wiekowej. Tak narodził się jeden z najpopularniejszych testów badających zdolności, wzbogacony późnej i nieco zmodyfikowany przez D. Harris’a. Test Rysunku Postaci Ludzkiej Goodenough-Harrisa (Test Postaci Kobiety, Test Postaci Mężczyzny) jest narzędziem często wykorzystywanym do badania podstawowych procesów poznawczych, zwłaszcza u dzieci młodszych. Charakteryzuje go proste polecenie: narysuj postać kobiety oraz postać mężczyzny. Pojęcie ludzkiej postaci jest w tym teście traktowane jako wskaźnik pojęć przyswojonych przez dziecko. Odpowiedni stopień uszczegółowienia rysunku (adekwatny do wieku) dowodzi pojęciowej dojrzałości malucha. Świadczy to o tym, że potrafi on dostrzec w otaczającym go świecie odpowiednie elementy postaci, które znajdą się na jego rysunku. W ten sposób badany jest rozwój poznawczy dziecka a dokładnie intelektualna (pojęciowa) dojrzałość. Warto w tym momencie dodać, że postać ludzka jest szczególnym elementem rzeczywistości dziecka, dlatego jest ona wykorzystywana zamiast innych elementów rzeczywistości. Badane dzieci wykonują rysunki postaci kobiety i mężczyzny w wybranej przez siebie kolejności. Po wypełnieniu arkusza opisu rysunków obliczany jest wynik dla postaci kobiety i postaci mężczyzny oraz obu postaci łączenie. Wynik to liczba pozycji diagnostycznych tj., szczegółów, które zgodnie z instrukcją znajdują się w pracy badanego dziecka. Istnieją normy, określające adekwatny dla wieku oraz płci (ponieważ wykazano istotne różnice między chłopcami a dziewczynkami) stopień uszczegółowienia pracy. Rysunki małych dzieci są zwykle bardzo proste. Widać na nich przede wszystkim głowę ze schematycznymi rysami twarzy, a pozostałe części ciała wyrastają z głowy. Często zdarza się, że dziecko rysuje głowę i ciało razem, w kształcie koła. W miarę rozwoju dziecka jego rysunek staje się coraz bardziej zróżnicowany i precyzyjny, wskazuje na rozwój zdolności motorycznych ale widać na nim także ślady kultury i środowiska, w którym dziecko dorasta. Rysunek jako test osobowości Rysowanie i malowanie to czynność bardzo indywidualna – dlatego właśnie dziecięce prace na ten sam temat mogą tak bardzo różnić się między sobą. Każdy obrazek odzwierciedla osobowość młodego twórcy, przedstawia jego sposób widzenia świata. Interpretacja rysunków nie jest sprawą prostą, nie dokonuje się według określonego, utartego schematu. Wymaga od pracującego tą techniką psychologa wiedzy i doświadczenia. Umiejętności dostrzegania wielu aspektów rysunku, kolorystyki, tła, interpretacji symboli, odniesień do historii życia pacjenta, otoczenia w jakim wyrósł. Oczywiście istnieją klucze do testów, które ułatwiają interpretację dziecięcych prac ale doświadczony praktyk nie korzysta z nich bezkrytycznie. Na przykład przy Teście – Rysunek domu – brak dachu nie zawsze musi oznaczać zaburzenie ale na chociażby banalny fakt, że rodzinny dom badanego, ze względu na rozbudowę, jest aktualnie pozbawiony dachu. Oprócz samego rysunku ważnym wskaźnikiem dla badającego są zachowania dziecka sporządzającego pracę. Luźne komentarze, które rzuca, niejako mimochodem mogą świadczyć o jego emocjach, wyrażać ocenę osób, które przedstawia, mówić wiele o jego sytuacji rodzinnej. Na przykład stwierdzenie chłopca podczas malowania swoich bliskich: „my nigdy nie robimy nic razem”. Szczególnie często wykorzystywany ze względu na swoją specyfikę jest w przypadku dzieci Test – Rysunek rodziny. Rysujące swoich bliskich dziecko przelewa na papier bardzo dużo informacji na temat środowiska, w którym wyrasta. Przede wszystkim pokazuje jego stosunek do poszczególnych osób w rodzinie, odzwierciedla emocje jakie w nim budzą. Często dziecko niezwykle precyzyjnie określa hierarchię panującą w rodzinie oraz swoje w niej miejsce. Zdarza się, że nie umieszcza na rysunku siebie, co może być wskaźnikiem poczucia odrzucenia. Użyteczną modyfikacją rysunku rodziny jest Kinetyczny portret rodziny (Burns i Kaufman, 1970), w którym dziecko otrzymuje polecenie, aby przedstawiło rodzinę robiącą coś razem. Na dziecięcych pracach widoczne są rodziny, które wspaniale się ze sobą bawią ale i takie, których członkowie siedzą „wspólnie” przed telewizorem. Niektóre dzieci mają problem aby wymyślić, co właściwie mogłyby robić razem z rodzicami albo ograniczają wspólnotę do posiłków zjadanych przy jednym stole. Charakterystyczne dla rodzin, w których rodzice nie dogadują się między sobą albo, w których panuje chłód emocjonalny jest umieszczanie rodziców na przeciwległych końcach długiego stołu. Bywa i tak, że naprzeciw jednego z rodziców rysuje siebie, zdradzając współzawodnictwo istniejące w rodzinie. Pusty lub zastawiony stół świadczy bądź o jałowości otoczenia, w którym żyje dziecko, bądź odzwierciedla jego stosunek do dostępnej mu „strawy” emocjonalnej. Na podstawie rysunku można też próbować określić dynamikę zachodzącą między badanym a jego rodzicami oraz rodzeństwem. Bardzo ważnym elementem pracy dziecka jest umieszczenie siebie w hierarchii rodzinnej. Bycie blisko rodziców oznacza dobrą relację albo nawet pozycję uprzywilejowaną (w zależności gdzie znajduje się rodzeństwo). Gdy jednak dziecko pomija siebie lub rysuje się w oddaleniu od bliskich rodzi to wątpliwość, co do jego poczucia przynależności a nawet doświadczenia odrzucenia. Ważne są niejednokrotnie sylwetki rodziców lub innych członków rodziny, które mogą podlegać deformacji, wyolbrzymieniu lub pomniejszeniu. Wyraz twarzy rodziców lub mowa ich ciała niejednokrotnie sugeruje jaki mają oni stosunek do dziecka, które z nich jest mu bliższe, które rozpieszcza, a które wymaga. Głębokiej analizy wymaga brak któregoś z rodziców, mimo, że jest on obecny w realnym życiu dziecka. Ciekawie na rysunkach dzieci przedstawiane są relacje z rodzeństwem. Od wyraźnie zaznaczonej dominacji, poprzez silne pozytywne więzi, wspólnotę zainteresowań, wyrażoną np. tym, że dzieci są przedstawione na rowerach aż po fakt całkowitego pominięcia rodzeństwa, co często jest próbą eliminacji współzawodnictwa odczuwanego w codziennym życiu. Testów projekcyjnych czyli takich, w których dziecko wypowiada się nie wprost a poprzez rysunek, stanowiący odbicie jego stanów wewnętrznych jest wiele. Można tu wymienić chociażby Test – Rysunek osoba w deszczu czy Test – Rysunek dom-drzewo-osoba. Bardzo pomocną techniką w pracy z dziećmi i młodzieżą jest – wywodząca się z idei testów rysunkowych – zabawa w rysowanie historii. Jest ona przydatna szczególnie w przypadku młodych pacjentów, którzy mają problem z otworzeniem się, są niechętni rozmowom na tematy osobiste lub są w fazie buntu lub wrogości. Ta z pozoru niezwiązana z terapią zabawa, pozwala bardzo często na „przełamanie lodów”. osoba prowadząca badanie czy terapię najpierw rysuje na papierze pojedynczą linię i poleca pacjentowi rozbudowanie tego znaku tak, by powstał obrazek. rozwija ten znak w rysunek, który jest kontynuacją obrazka wykonanego przez badanego. W ten sposób powstaje seria rysunków, które mają ułożyć się w pełniejszą historię. Kiedy seria obrazków zostanie ukończona i pacjent opowie historię na ich temat, warto przejrzeć je ponownie, aby podsumować płynące z nich wnioski. Jednocześnie wskazane jest zasugerowanie dziecku, by wymyśliło inne zakończenie historii, które być może byłoby bardziej satysfakcjonujące. W ten sposób dziecko zyskuje świadomość istnienia alternatywnych uczuć i zachowań. Podsumowanie Testy rysunkowe stanowią element pomocny w diagnozie dzieci ze względu na swój szczególnie przyjazny dla nich charakter – dzieci rysują przecież niemal codziennie. Z drugiej jednak strony należy pamiętać, że zazwyczaj, stanowią one narzędzie pomocnicze, uzupełnienie innych testów, służących badaniu. Warto jednak, abyśmy my – rodzice przyglądali się pracom naszych dzieci, ponieważ stanowią one niewyczerpane źródło informacji o ich świecie, sposobie myślenia, emocjach, nastoju. Jest to także wspaniały punkt do rozmowy z dzieckiem na jakiś temat. Często też dziecko poprzez swoje rysunki zwraca się do nas pokazując nam swoje fascynacje, lęki, doświadczenia. Magdalena Lange-Rachwał – psycholog. Absolwentka filologii polskiej. Posiada wiedzę z zakresu logopedii, zdobytą w Podyplomowym Studium Logopedycznym UW. W swojej pracy wykorzystuje język jako ważny element wyrażania siebie. Kieruje się mottem Ludwika Wittgensteina: „Granice mojego języka są granicami mojego świata”. Rysunek jest jedną z form reprezentacji symbolicznej świata przez dziecko. Dziecko poprzez rysunek przedstawia rzeczywistość jaką spostrzega i zna. Pierwsze koncepcje dotyczące rysunku dziecięcego pojawiały się już na przełomie XIX i XX wieku. Obecnie są rozwijane i modyfikowane, a problematyka związana z analizą treści, formy i kontekstu sytuacyjnego rysunku jest wciąż bardzo popularna. Większość badaczy analizuje stadialny rozwój rysunku, choć używana terminologia oraz granice czasowe poszczególnych stadiów są różne. Rysunki dziecka dawniej traktowano jako przejaw jego rozwoju umysłowego i rozwoju estetycznego, a obecnie jako wyraz ekspresji emocjonalnej i metoda projekcji osobowości dziecka. Poniższa analiza ukazuje rozwój rysunku uwzględniając okres rozwoju dziecka. WCZESNE DZIECIŃSTWO Najwcześniej rysunek dziecięcy zauważany jest w pierwszej połowie 2 roku życia dziecka. Jest to związane z umiejętnością manipulacji specyficznej (funkcjonalnej), czyli takiej, w której dziecko zaczyna rozumieć i przypisywać określone funkcje przedmiotom i obiektom. Tak jest również z długopisem czy ołówkiem. W 2 roku życia, dziecku sprawia ogromną radość pozostawianie śladów ołówka, flamastra, nie tylko na kartce papieru, ale na każdej możliwej przestrzeni, a sam proces rysowania przyjmuje charakter autoekspresji. Ten etap zwany jest okresem bazgrot, czy bazgrania i gryzmolenia (por. tab. 1.) Dziecko w okresie bazgrot, które trwają do ok. 3 roku życia, najczęściej zapełnia kartkę papieru kropkami, kreskami. Początkowo są to nic nie znaczące ślady pozostawiane na rysunku, tworzone czasem bez udziału kontroli wzroku, zwane bazgrotami bezładnymi (Lowenfeld i Brittain). Jest to tzw. etap dziecięcej sztuki przypadku (Debesse, 1952). Tab. 1. Określenia przypisywane fazie rozwoju rysunku we wczesnym dzieciństwie przez głównych badaczy rysunku. S. Szuman 1927 Burt 1947 V. Lowenfeld i Brittain 1977P. Osterrrieth 1976 G. H. Luquet 1927 M. Debesse 1952 Okres bazgrot Okres bazgrania i gryzmolenia Okres braku realizmu Sztuka przypadku Po kilku miesiącach bazgrot bezładnych pojawiają się bazgroty kontrolowane. Dziecko oprócz kropek, kresek, linii różnych długości, zaczyna próbować zamykać koło, rysuje owale i proste spirale. Kiedy dziecko zaczyna dość sprawnie posługiwać się komunikacją językową, zaczyna też przypisywać znaczenia swoim rysunkom i chętnie nazywa symbole przedstawiane na nim. W tym okresie dziecko może już we wstępnej fazie procesu rysunkowego mieć ustalony temat rysunku, lecz uzyskany efekt będzie przedstawiał coś zupełnie innego (np. dziecko przed wykonaniem rysunku mówi, że narysuje mamę, ale kiedy skończy, to twierdzi że narysowało konia). Ryc. 1. Bazgroty kontrolowane. (Rysunek dziecka w wieku 22 m. ż.) W 3 roku życia dziecko zaczyna łączyć zamknięte koło z kreskami i powstaje wytwór zwany „głowonogiem”(Szuman). Dziecko odtwarza rzeczywistość bez wyraźnego podobieństwa, ale każdy rysunek posiada swoją treść i znaczenie. ŚREDNIE DZIECIŃSTWO – WIEK PRZEDSZKOLNY Na początku wieku przedszkolnego dziecko wciąż fascynuje się „głowonogami”. Są to postacie złożone z koła tworzącego głowę oraz z kilku kresek połączonych z kołem, traktowanych jako kończyny. Ryc. 2. Głowonogi wykonane przez chłopca (wiek – 3 lata) Od tego momentu zaznacza się indywidualny sposób rysowania poszczególnych elementów na rysunku. Z czasem rysunek staje się coraz bogatszy, a głowonogi po dorysowaniu tułowia i rąk, zmieniają się w uproszczony schemat człowieka. Pojawia się coraz więcej rysunków tematycznych; w treści dominują: postać ludzka, dom oraz pojazdy. To, co znajduje się na rysunku jest ściśle związane z jego myśleniem opartym na percepcji. Dziecko najchętniej rysuje postacie i obiekty które widziało i które wynikają z jego spostrzeżeń. Z drugiej strony jednak, dziecko w wieku przedszkolnym, które nie jest ograniczone realizmem, często używa, wydawać by się mogło, nieadekwatnych kolorów do obrazów rzeczywistych. Np. maluje niebo na pomarańczowo, bo jak twierdzi, bardzo lubi pomarańczowy kolor, lub bo ładnie wygląda, mimo posiadania wiedzy na temat rzeczywistego koloru nieba. Normą jest więc brak relacji między barwami na wytworze dziecka w tym wieku a rzeczywistością, jak również preferencja kolorystyczna. Zazwyczaj atrakcyjne są kolory jasne. Drastyczna zmiana kolorystyki rysunków na ciemne (np. zamazywanie postaci czarną kredką) może być diagnostycznym objawem dla opiekunów. W tym okresie rysunki nie są realnym odzwierciedleniem rzeczywistości, lecz jej symbolicznym opisem. Bardzo często w rysunku zaznacza się subiektywny, często emocjonalny stosunek dziecka do rysowanej postaci czy obiektu. Większość badaczy ten etap nazywa okresem schematycznym lub przedschematycznym (por. tab. 2). Tab. 2. Określenia przypisywane fazie rozwoju rysunku w średnim dzieciństwie przez głównych badaczy rysunku. G. Kerschensteiner 1905 P. Osterrieth 1976 S. Szuman 1927/1990Burt, 1947 M. Debesse 1952 G. H. Luquet 1927 M. Debesse 1952 Faza rysunku schematycznego Okres schematu Głowonogi Schemat uproszczony Okres preschematyczny Okres realizmu przypadku Sztuka przemijająca W rysunkach dzieci w wieku przedszkolnym można zauważyć: przezroczystość (tzw. efekt rentgenowski) – rysowany obiekt widoczny z zewnątrz jak i jego wnętrze (np. pokolorowane sylwetki ludzi siedzących w aucie, czy w domu); dysproporcja (dzieci rysują większe coś co im się podoba, co lubią, a zmniejszają bądź omijają postacie lub rzeczy, które wzbudzają negatywne emocje, bądź są nieatrakcyjne dla dziecka; oraz wiele przekształceń (por. Wallon i inn. 1993). Do 6 r. ż-7 r. ż. rysunek ma charakter bardzo uproszczony. W wieku 4-5 lat w rysunku pojawia się umiejętność planowania przestrzeni na płaszczyźnie kartki. Zazwyczaj w centralnym miejscu jest człowiek, co wiąże się z myśleniem egocentrycznym dziecka. Charakterystyczne dla schematu prostego jest właśnie przedstawianie w podobny sposób poszczególnych elementów. Np. pojawia się podstawa ziemi, którą stanowi dolna krawędź kartki (osoby i przedmioty rysowane są w jednym rzędzie na ogół na dolnej krawędzi kartki) oraz podstawa horyzontu, którą dziecko oddziela w górnej krawędzi kartki. Typowe jest również geometryczne ujęcie elementów na rysunku. PÓŹNE DZIECIŃSTWO Dziecko w wieku szkolnym znajduje się w stadium tzw. ideoplastyki (por. Szuman,1990) (f. przedschematyczna, schematyczna) które trwa mniej więcej od 4 r. ż. do 10-12 r. ż. To czas twórczości plastycznej, w którym świat jest ujmowany zgodnie z subiektyw¬ną percepcją dziecka, przy jednoczesnym uwzględnianiu w rysunku własnego stosunku emocjonalnego. Ryc. 3. Rysunek wzbogacony, (wiek – 10 lat) Między 6 a 10-2 r. ż. rysunek zaczyna odpowiadać coraz dokładniej rzeczywistemu wyglądowi przed¬miotów (por. Kerschensteiner). Na rysunku pojawia się coraz więcej elementów. Na początku wieku szkolnego zdarzają się serie bardzo podobnych do siebie rysunków (powielanie poszczególnych elementów) wykonywanych przez dziecko. Prezentowane postacie początkowo sytuowane są en face, a wraz z wiekiem obrazy są coraz mniej statyczne a bardziej dynamiczne, np. człowiek biegnie, schyla się, tańczy. Pojawia się schemat wzbogacony o coraz większą liczbę szczegółów. Ok. 9 r. ż. zanika przezroczystość, dysproporcje, dziecko zaczyna fascynować się coraz wierniejszym odtwarzaniem przedmiotów, a kolory coraz bardziej odpowiadają rzeczywistości. Pojawia się perspektywa oraz przemyślane związki przestrzenne pomiędzy poszczególnymi elementami obrazu. W twórczości rysunkowej dzieci w późnym dzieciństwie dostrzegamy relację pomiędzy emocjami i doświadczeniami dziecka a treścią rysunku. Tab. 3. Określenia przypisywane fazie rozwoju rysunku w późnym dzieciństwie przez głównych badaczy rysunku. G. Kerschensteiner 1905 P. Osterrieth 1976 S. Szuman 1927/1990 V. Lowenfeld i Brittain 1977 G. H. Luquet 1927 M. Debesse 1952 Okres przybliżonej rzeczywistości Faza realizmu konwencjonalnego Schemat wzbogacony o szczegóły Okres schematyczny; Początki realizmu Okres realizmu intelektualnego Sztuka okresu oschłości ADOLESCENCJA Ok. 11 r. z. faza ideoplastyki przechodzi w okres fizjoplastyki (stadium poschematyczne), w którym rysowany obraz rzeczywistości oparty jest na bezpośredniej obserwacji. To okres realizmu wizualnego, wiernego odtwarzania postaci. Mocno zaznaczają się cechy indywidualne wynikające z subiektywnych doświadczeń. Wzrasta wrażliwość estetyczna. Rysunki adolescentów w okresie poschematycznym mogą przyjmować charakter abstrakcyjny, świadomie symboliczny. Młodzież lubi rysować karykatury, czy grafitti (jako sposób wyrażania siebie samego). Niestety pojawia się zatracanie świeżości i oryginalności rysunków młodych ludzi. Cześć osób w tym wieku przestaje rysować (stadium zahamowań), gdyż dostrzega, że jej rysunek nie jest wiernym i naturalistycznym odtworzeniem elementu rzeczywistości, bo nie zna technik i metod rysunkowych. Twórczość plastyczną rozwijają dalej najczęściej osoby uzdolnione. Ryc. 4. Okres fizjoplastyki (wiek - 16 lat) Tab. 4. Określenia przypisywane fazie rozwoju rysunku w adolescencji przez głównych badaczy rysunku. G. Kerschensteiner 1905 P. Osterrieth 1976 S. Szuman 1927 V. Lowenfeld i Brittain 1977 G. H. Luquet 1927 C. Burt 1947 Okres wiernego odtwarzania postaci Okres rozwoju indywidualnego Fizjoplastyka; Realizm wrażeniowy; intelektualny Stadium pseudo-naturalistyczne; Okres decyzji Okres realizmu intelektualnego Stadium zahamowań;Stadium odrodzenia artystycznego Kieszonka: hasło otwarte, co oznacza, iż możliwe sa inne wypowiedzi, uzupełnienia i dopełnienia treści na temat rysunku dziecka. Obok zamieszczamy opracowanie Lucyny Telki na ten temat. Literatura: Burt, C., Mental and Scholastic Tests. 2nd edition. Staples Press London 1947. Debesse, M., Etapy wychowania. WSiP. Warszawa 1952/1983. Lowenfeld V., Brittain, Twórczość a rozwój umysłowy dziecka. PWN. Warszawa 1977. Luquet, G. H. Le dessin enfantin. Alcan. Paris 1927. Kerschensteiner, G., Die Entwickelung der zeichnerischen Begabung, Munchen. Gerber 1905. Osterrieth, P., L’etude du dessin enfantin, in: (eds.) H. Gratiot-Alphandery, R. Zazzo, “Traite de Psychologie de l`Enfant”1976, Paris. PUF. Szuman S., Sztuka dziecka. Psychologia twórczości rysunkowej dziecka. WSIP. Warszawa 1927/1990. Wszystkie rysunki pochodzą ze zbiorów własnych autorki Autorka hasła: dr Agnieszka Lasota, Uniwersytet Pedagogiczny w Krakowie